Tạ Duy tới báo với chủ việc khảo trước khi trời sáng hẳn. Người ấy đã buộc xong túi thóc mang ra ruộng, nghe anh xin dời một ngày thì tháo sợi dây khỏi cổ tay, đặt xuống bàn.
“Hôm nay ta mới có người chỉ ranh. Ngày mai ngươi tới, ta lại phải gọi họ về.”
Anh không cố xin thêm. Khoản công chưa được trả trước, nhưng buổi hẹn đã là thật. Tạ Duy nhận phần lỡ của mình, để người chủ gọi một người khảo khác, rồi đi xuống mương. Khi tới cửa nguồn, anh còn nghe tiếng đòn gánh của họ theo lối ngược lên đồi.
Ninh Vũ đang gạt lá khỏi lưới. Nàng hỏi anh có phải đi làm riêng không. Anh bảo đã báo hủy, hôm nay muốn theo hết vòng từ lúc mở đầu tới lúc cửa cuối ngắt, không bỏ giữa chừng để quay lại nhận việc.
“Vậy tới từng nhà mà hỏi họ nhìn gì,” nàng nói. “Đừng chỉ chép số của ta rồi đi.”
Lượt đầu thuộc nhà góp ván. Tạ Duy đứng cạnh chủ ruộng khi Ninh Vũ mở nguồn. Dưới đáy cữ, nước lên khá nhanh; chủ ruộng chỉ một đường trên bờ, bảo tới đó thì bắt đầu tính. Anh hỏi sao chọn đường ấy, ông đáp thấp hơn thì dòng chưa đưa được qua lỗ vào khoảnh bên trong.
Tạ Duy ghi lại cả độ cao lỗ nhận. Hai cửa rộng gần nhau không làm hai thửa nhận giống nhau nếu một bên phải vượt gờ trước khi tràn vào đất. Anh đi theo người chủ một quãng, thấy nước chia quanh một mô nhỏ rồi mới nhập lại. Đứng ở cửa không nhìn được chỗ bờ xa vẫn đang khô.
“Ngươi muốn ta nhận bớt?” người đàn ông hỏi.
“Ta đang xem nước tới đâu.”
“Từ khi ngươi bảo chia đều giờ, ai cũng tính ta sẽ được dài hơn trước. Giờ ngươi lại cầm bút thế này.”
Tạ Duy chưa trả lời được câu sau. Nếu ông đã coi khoảng giờ trong tờ nháp là phần sắp có, việc đem thêm số tới chẳng còn là một cuộc khảo vô hại. Anh nói tờ ấy chưa được ký, lịch đang chạy vẫn là lịch ba nhà cùng nhận, rồi xin ông chỉ tiếp đoạn cuối khoảnh.
Tới lượt nhà giữa, anh đứng ở đầu nhận trước, sau đó chuyển ra bờ thấp. Một chỗ nước thoát chậm khiến mặt cửa trông đầy hơn, nhưng phần đi vào ruộng không tăng tương ứng. Người đàn bà bảo lúc nhìn từ trên xuống, ai cũng nói nhà bà đang ngập; bà phải tự lội vào mới biết nước chỉ quẩn ở góc.
Tạ Duy lội theo, bùn ngập qua mép giày. Anh đo lại lỗ ra, chưa sửa ngay vì sửa trong buổi đi vòng sẽ làm các lượt sau khác lượt trước. Chỗ cần làm được đánh riêng, để sau khi so hết mới bàn với chủ nhà.
Buổi xế, mương đóng theo ca cối. Tạ Duy theo người giữ lượt cuối tới nhìn dấu ở cửa nguồn, rồi cùng xuống ruộng chờ nước trở lại. Ông ngồi ở hòn đá, không nhìn trời để đoán hết giờ cối; ông chờ vệt nước chạm đúng cữ trước mặt.
Khi nguồn mở lại, đầu máng có nước khá sớm. Ở cuối, họ chờ thêm một quãng. Dòng đầu mỏng tới mức chỉ làm ướt một dải dưới chân cọc, sau mới dâng đủ qua lỗ nhận. Tạ Duy đứng nguyên tới lúc người chủ bảo đây mới là lúc nước có thể đi vào khoảnh. Anh ghi hai mốc giờ riêng, giữa chúng là quãng không được xóa chỉ vì cửa đã mở.
Tối xuống, Ninh Vũ tới kiểm lượt ngắt. Sau khi nàng đóng đầu, cuối khe vẫn nhận thêm một phần nước còn trên tuyến. Người chủ bờ muốn tính nốt phần ấy, người đầu từ trên xuống bảo như vậy nhà cuối vừa được trừ lúc chờ lại vừa nhận thêm sau giờ.
Tạ Duy ngồi xổm cạnh dòng còn chảy. Nếu vẫn dùng cùng một khoảng mở, họ sẽ cãi cả đầu lẫn cuối. Anh cần biết phần thực đi qua cửa mỗi nhà trong một lượt, gồm cả quãng dòng còn xuống sau lúc ngắt, không thể chỉ lấy khoảng trễ đem cộng cho một bên.
“Ta muốn đo lượng tới từng cửa,” anh nói. “Sau đó mới tính một lượt dài bao lâu. Không phải cứ đứng thêm ở đây thì được thêm phần.”
Người đầu khoanh tay, hỏi nếu giữa đường rò thì phần thiếu có trừ vào nhà ông không. Chủ bờ cuối hỏi nếu đo được ít, có thật được kéo dài lượt hay lại chỉ ghi rồi để đấy. Hai câu hỏi tới cùng lúc; Tạ Duy nghe hết, không hứa mỗi người đều sẽ giữ nguyên điều mình đang mong.
Anh đề nghị ngày mai cùng Ninh Vũ đặt cọc đọc được ở cả ba cửa, cho từng nhà xem cách đối chiếu. Nếu chỉ mình anh mang một tổng số về, họ chẳng có cách biết nước mất ở đường hay bị tính nhầm ở sổ.
Lúc trở lên, đôi giày nặng bùn làm bước chân anh chậm hơn buổi sáng. Việc khảo có tiền đã mất, còn buổi đi này chưa khiến ai vui ngay. Trong tay anh có những giờ nước tới và ngừng, đủ để biết tờ chia đều hôm qua phải mở ra viết lại từ đầu.